افعال و خواص آن : قاطع خون و التيام دهنده زخمها و ملحم آنها خصوصاً با شب و در ساير افعال مانند بسد است . فصل النون مع العين المهمله نعام به ضم نون و فتح عين و الف و ميم به فارسى شتر مرغ نامند . ماهيت آن : مرغى است معروف عظيم الجثه گردن آن بلند شبيه به شتر و پاهاى آن شبيه به پاى گاو و ظلف آن مشقوق و رنگ آن اغبر مايل به سفيدى و مانند طيور ديگر بسيار پرواز نمىتواند نمود بلكه به عنوان جست و خيز است و بهترين آن بچه آنست و چندان محتاج به آب نيست مگر آنكه آب را بيند بلكه استنشاق هوا آن را كفايت است . طبيعت آن : بسيار گرم و خشك تا آخر سيّم و تا چهارم نيز گفته‌اند . افعال و خواص آن : گوشت آن محلل رياح و قاطع بلاغم . * اعضاء الرأس و المفاصل و النفض * خوردن گوشت آن رافع فالج و لقوه و خدر و اوجاع مفاصل و ظهر و عرق النساء و نقرس و ساق و امثال اينها و استسقا و جميع امراض بارده رحم را مفيد . المضار : بطىالهضم و مضر محرورين و مصلح آن سركه و روغن و پيه آن را آشاميدن باعث سرعت تكلم اطفال و رافع برودت اعضا است و ضماد آن محلل اورام مزمنه و استسقا و تهبج اطراف و رافع سم عقرب و باعث سرعت حركت اطفال چون بر بدن و پاهاى ايشان بمالند و از خواص آنست كه بر بدن شخصى كه ماليده باشد اقسام مارها از آن شخص بگريزند و اگر نزديك او شوند بىحس گردند . ابن رضوان گفته چون پيه آن را در اول تابستان و آخر بهار بگيرند در هر موضع كه گذارند مار و افعى از آن بگريزند و چون بوى آن بشنوند غشى آورند . سرگين آن رافع كلف و آثار جلد به زودى و خاكستر موى آن رافع آكله و از خواص آنست كه از بلع كردن اخگر و آهن تفته و مس تفته متضرر نمىگردد و هضم مىگرداند . نعنع به فتح دو نون و سكون دو عين مهمله و آن را نعناع نيز و به يونانى مشى و به فارسى هزارپا و به شيرازى راقوته نامند . ماهيت آن : نباتى است معروف برى و بستانى مىباشد برگ برى آن خشن‌تر و كوچكتر و بستانى نازكتر و نرم‌تر و بهترين آن تازه املس بستانى آنست . طبيعت آن : در آخر دويّم گرم و خشك و با رطوبت فضليه . افعال و خواص آن : در جميع افعال قويتر از پودنه و با قوّت مسخنه و مفرح و مقوى دل و مرقق خون غليظ و محلل مواد بارده . * اعضاء الرأس * طلاى آن بر پيشانى خصوص با آرد جو جهت درد سر بارد و سعوط يك دانگ عصاره آن با روغن گل سرخ تا سه دفعه جهت خنازيرى كه در گردن بهم رسد به غايت مؤثر و قطور آن با ماء العسل جهت درد گوش و ماليدن آن بر زبان رافع خشونت آن و خاييدن آن رافع درد دندان . * اعضاء الصدر و الغذاء و النفض * آشاميدن عصاره آن قاطع نزف الدم و نفث الدم و جهت درد سينه و پهلو و نضج رطوبات قصبه ريه و سينه و تنقيه آن و چون با پرسياوشان بجوشانند و بياشامند جهت وجع فؤاد و خفقان معدى و تقويت معده و ماسكه و هاضمه و فم معده و تحليل رياح معده و آروغ و رفع فواق ريحى و كشنده اقسام كرم شكم و با سركه قاطع نزف الدم و آشاميدن دو سه شاخ آن با آب انار ترش مسكن فواق و غثيان و قى و هيضه و مشهى و مسكن خفقان معدى و وجع الفؤاد و درد معده و چون با قدرى عود و يا مصطكى بخايند فواق و خفقان را زايل كند و مقوى دل و مفرح و يرقان را مفيد و تقويت باه بخشد و با حب الرمان نيز جهت هيضه و چون دو سه شاخ آن را در شير بمالند مانع انجماد آنست و با سركه و ترشيها رافع ضرر آنها است به اعصاب و به دستور با لبنيات و لهذا در سكنجبينات و آب دوغ داخل مىنمايند و با پنير نيز مىخورند و ضماد آن مسخن و مقوى معده و اشتها و با آرد جو جهت ادرار فرمودن شير منجمد در پستان و به تنهايى جهت بواسير و با مويز جهت ورم انثيين و درد آن و حمول آن قبل از جماع مانع حمل . المضار : مولد رياح و اكثار آن مولد حكه در گلو ، مصلح آن كرفس . بدل آن : پودنه بحرى . مقدار شربت آن : تا دو مثقال . * السموم * ضماد آن با نمك جهت رفع سميت سگ ديوانه گزيده و ممضوغ آن جهت عقرب گزيده . * الاورام و البثور * ضماد آن با آرد جو جهت خراجات و نضج دماميل و شراب و عرق آن در قرابادين كبير ذكر يافت و سكنجبين آن نيز . فصل النون مع الغين المعجمه ( نغز به فتح نون و غين و زاى مهمله . ماهيت آن : اسم جنس عصفور است و نزد بعضى مخصوص به گنجشك سياه كوچكى است كه دنباله آن كوتاه و دايم الحركت و كثير الصوت است و به عربى آن را بوتمرون و ابو المليح و به فارسى چكاوك و به هندى مملوله و در تنكابن حجر نامند . طبيعت آن : گرم و خشك .